Qısa cavab
Skrininq əlaməti olmayan insanlarda xərçəngi erkən mərhələdə aşkarlamaq üçün nəzərdə tutulmuş müayinələr toplusudur. O, erkən diaqnozun sağqalımı əhəmiyyətli dərəcədə artırdığı xərçənglər üçün aparılır. Vaxtında aparılan skrininqdə xərçəng çox vaxt sadə əməliyyatla sağaldıla biləcək mərhələdə tapılır.
Skrininq nədir?
Pasiyentlərin tez-tez verdiyi bu suala Nərmin Məcid belə cavab verir: skrininq xərçəngi erkən mərhələdə aşkarlamaq üçün yaradılmış müayinələr toplusudur. Bəzi xərçəng növləri üçün skrininq proqramları dünyada artıq fəal tətbiq olunur. Skrininq o xərçənglər üçün seçilir ki, erkən diaqnostika pasiyentin ümumi sağqalımını ciddi şəkildə artıra bilsin — məsələn, süd vəzi xərçəngi, melanoma və prostat vəzi xərçəngi. Xərçəng erkən aşkarlananda lazımi müdaxilə vaxtında edilir, sağqalım çox yüksək olur və əksər hallarda pasiyentlər sağalır.
Proqramlar ölkədən ölkəyə fərqlənir: məsələn, Almaniyada uşaqlıq boynu, süd vəzi, dəri, prostat və kolorektal xərçəng üçün müəyyən yaşlardan müayinələr nəzərdə tutulub (Xərçəngdən qorxmaq yox, xərçəngi anlamaq lazımdır). Prostat vəzi xərçəngində PSA testinin fayda və riskləri hər kişi ilə ayrıca müzakirə olunur.
"Birdən nəsə taparlar" qorxusu
Bir çox insan skrininqə getməkdən qorxur: "Gedərəm, birdən məndə nəsə taparlar." Nərmin Məcid bu qorxunu başa düşür, amma xatırladır: nəsə varsa, o onsuz da var — müayinə onu yaratmır. Ən yaxşısı onu vaxtında aşkarlamaqdır: bəzən adi bir əməliyyatla insan xərçəngdən tam sağala bilir.
Melanoma: may ayı və dəri müayinəsi
Dermatoonkoloq Dr. Günel Əsədova xatırladır ki, may ayı melanoma ilə mübarizə ayıdır. Azərbaycanda bu ayda ildə bir dəfə, bəzi şirkətlərin dəstəyi ilə skrininq kampaniyası təşkil olunur: bir neçə gün əvvəldən elanlar və əlaqə nömrələri yayılır, istənilən insan gəlib xallarını yoxlatdıra bilir; bu müayinələr özəl mərkəzlərdə də ödənişsiz aparılır. Dərini ildə ən azı bir dəfə yoxlatmaq məsləhətdir — xüsusən ailəsində melanoma olanlara.
Rəqəmlərlə: erkən mərhələ və metastaz
Melanoma nümunəsində fərq aydın görünür: ABŞ-ın SEER məlumatlarına görə (2016–2022) melanoma yalnız ilkin yerində olanda 5 illik nisbi sağqalım 100%, regional limfa düyünlərinə yayıldıqda 76%, uzaq metastaz olduqda isə 34% təşkil edir. Ətraflı: Melanoma və xallar: nəyə diqqət etməli?.
Skrininq diaqnostika deyil
Skrininq əlaməti olmayan insanlar üçündür. Əlamət varsa — məsələn, süd vəzində düyün, dəyişən xal, uzun sürən qanaxma — növbəti skrininqi gözləmək yox, həkimə müraciət etmək lazımdır. Hər il onkomarker yoxlatmaq da skrininq deyil (Onkomarkerlər: doğru istifadə və səhv yanaşmalar).
Bu mövzular Nərmin Məcidin dermatoonkoloq Dr. Günel Əsədova ilə söhbətində müzakirə olunub (Media və müsahibələr).
Mənbələr
- SEER Cancer Stat Facts: Melanoma of the Skin. National Cancer Institute. seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html
Bu yazı ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır, fərdi tibbi məsləhət deyil və həkim müayinəsini əvəz etmir. Yazıdakı mövzular Nərmin Məcidin göstərdiyi xidmətlərin siyahısı deyil.