Xərçəngdən qorxmaq yox, xərçəngi anlamaq lazımdır

1. Diaqnoz niyə gecikir?

Onkologiyada iki "interval" ayırd edilir: pasiyent intervalı — ilk əlamətdən həkimə müraciətə qədər, səhiyyə sistemi intervalı — ilk müraciətdən diaqnozun təsdiqinə və müalicəyə qədər. Əlamətləri bilmək erkən müraciəti artırır. Qorxu isə iki cür təsir edir: kimisi dərhal həkimə qaçır, kimisi diaqnoz qorxusundan müayinədən yayınır. Gecikmədə yalnız pasiyenti günahlandırmaq doğru deyil: yüksək gəlirli ölkələrdə növbələr, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə xərclər, zəif sistemlər, mütəxəssis çatışmazlığı və diaqnostik imkanların məhdudluğu da rol oynayır.

2. Xərçəng doğrudanmı artır?

Bəli, statistik olaraq artır: proqnozlara görə 2050-ci ildə dünyada ildə təxminən 34–35 milyon yeni hal gözlənilir. Bu artımın böyük hissəsi əhalinin sayının artması və yaşlanması ilə bağlıdır — yaşla hüceyrələrdə somatik mutasiyalar və epigenetik dəyişikliklər toplanır, xərçəng müəyyən mənada yaşla əlaqəli xəstəlikdir. Digər səbəb diaqnostikanın təkmilləşməsidir: MRT, KT, PET-KT, endoskopiya və daha detallı patoloji müayinə xərçəngi əvvəlkindən yaxşı aşkarlayır. Artım real epidemioloji dəyişikliklərin, demoqrafik amillərin və daha yaxşı diaqnostikanın birgə nəticəsidir.

3. Ailədə xərçəng varsa, genetik test mütləqdirmi?

Xərçənglərin çoxunda genetik dəyişikliklər olur, amma bunların əksəriyyəti irsi deyil, həyat boyu qazanılan (somatik) dəyişikliklərdir. Klassik hesablamalara görə xərçənglərin təxminən 5–10%-i irsi səbəblərlə bağlıdır (bəzi növlərdə daha çox); nümunələr — BRCA1, BRCA2, TP53. Ailədə xərçəng olması avtomatik yüksək risk demək deyil: yaş, şişin növü, xəstə qohumların sayı və irsiyyət xüsusiyyətləri qiymətləndirilir; yeni genomik məlumatlar klassik ailə tarixçəsi meyarlarının əvvəl düşünüldüyündən az həssas olduğunu göstərir. Ona görə ailəsində xərçəng olan hər kəsi deyil, riskə və şişin növünə görə seçilmiş insanları genetik məsləhətə yönəltmək lazımdır. Testdən əvvəl mümkün nəticələr və sonrakı addımlar — profilaktik əməliyyat, daha erkən skrininq — müzakirə olunmalıdır: testlər bahadır, çox vaxt pasiyentin öz hesabına aparılır, nəticəsinə əsasən heç nə edilməyəcəksə, yalnız stress yarada bilər.

4. "Möcüzəvi" müalicələr nə vaxt təhlükəlidir?

Standart müalicə ilə yanaşı istifadə olunan tamamlayıcı üsullar (psixoloji dəstək, xüsusi qidalanma, fiziki aktivlik) öz-özlüyündə təhlükəli deyil; sübut olunmuş müalicənin yerinə seçilən alternativ üsullar isə təhlükəlidir. Sağalma şansı olan xərçənglərdə yalnız alternativ müalicə seçənlərdə ölüm riski 2–5 dəfə yüksək olub. Əsl təhlükə effektiv müalicənin gecikdirilməsi və ya rədd edilməsidir. Kimyaterapiya və şüa terapiyası zamanı bitki preparatları, yüksək dozalı vitaminlər, antioksidantlar və qida əlavələri onkoloq komandası ilə razılaşdırılmadan qəbul edilməməlidir; hər hansı vasitə barədə həkimə demək lazımdır.

5. Fərdi müalicə artıq reallıqdır

Bu gün diaqnoz təkcə orqana görə deyil, molekulyar xüsusiyyətlərə görə də qoyulur: "ağciyər xərçəngi" əvəzinə, məsələn, "ROS1-müsbət ağciyər xərçəngi". Mutasiyaya uyğun dərman həmişə fayda zəmanəti vermir: şiş müxtəlif hüceyrələrdən ibarətdir, yeni mutasiyalar və immun rezistentlik yarada bilər, ona görə müalicə dəyişdirilməli olur. Nərmin Məcidin işlədiyi xəstəxanada standart müalicəyə cavab verməyən pasiyentlərdə geniş genom analizi aparılır və tapılan dəyişikliklərə uyğun dərmanlar müzakirə olunur. Gələcəkdə mutasiya, genomik, immunoloji və klinik məlumatların birləşdirilməsi müalicəni daha da fərdiləşdirəcək.

6. Skrininq: Almaniyada hansı yaşda nə yoxlanılır?

• serviks xərçəngi skrininqi — 20 yaşdan;
• süd vəzinin klinik müayinəsi — 30 yaşdan, mammoqrafiya — 50 yaşdan;
• dəri xərçəngi skrininqi — 35 yaşdan;
• prostat xərçəngi müayinəsi — 45 yaşdan;
• kolorektal xərçəng skrininqi — 50 yaşdan.

Yüksək risk qrupunda (güclü ailə tarixçəsi, məlum irsi sindrom, əvvəllər döş qəfəsinə şüa terapiyası) skrininq daha erkən və ya fərqli proqramla aparıla bilər. Skrininq əlaməti olmayan insanlar üçündür; əlamət varsa, bu artıq diaqnostikadır. Hər xərçəng üçün skrininq yoxdur: test geniş yayılmış xəstəliyə yönəlməli, erkən aşkarlama proqnozu yaxşılaşdırmalı və faydası zərərindən (yanlış müsbət nəticə, əlavə müayinə və biopsiyalar) çox olmalıdır. Hər il onkomarker yoxlatmaq xərçəng skrininqi deyil.

7. "Nə qədər vaxtım qalıb?" sualından o yana

Xərçəng bir xəstəlik deyil, molekulyar baxımdan fərqli xəstəliklər qrupudur. "Xərçəng fatalizmi" — diaqnozdan sonra heç nə edilə bilməyəcəyinə inam — müalicənin nəticələrinə də təsir edə bilər. Nərmin Məcidin həm Azərbaycan, həm də Almaniya təcrübəsinə görə diaqnozu qəbul edən, tövsiyələrə əməl edən və müalicədə fəal iştirak edən pasiyentlərin nəticələri daha yaxşı olur. Azərbaycanda pasiyentlər daha çox "nə qədər vaxtım qalıb?" deyə soruşur, Almaniyada isə suallar şişin biologiyası, mərhələsi, müalicə seçimləri və proqnoz üzərində cəmlənir. Almaniyada pasiyentlərin diaqnozu qəbul etməsini sistemə etibar da asanlaşdırır; müasir dərmanlara və bəzi müalicələrə çıxış isə hər ölkədə eyni deyil.

Müsahibənin tam mətni: AzNews, 24.08.2026