Qısa cavab
Son on ildə süd vəzi xərçənginin müalicəsi daha az travmatik və daha fərdi olub: süd vəzi mümkün olduqca qorunur, qoltuqaltı limfa düyünlərinin tam çıxarılması yalnız xüsusi göstərişlə aparılır, dərman müalicəsi isə mərhələ ilə yanaşı şişin bioloji tipinə görə seçilir. Tədqiqatlar göstərir ki, bir çox pasiyentdə daha geniş əməliyyat və ya daha çox kimyaterapiya sağqalımı artırmır. Bununla belə, bərk şişlərdə cərrahi əməliyyatın yerini hələ ki heç bir müalicə tam əvəz etmir.
Cərrahiyyə: on il əvvəl və bu gün
Mammoloq-cərrah Dr. Elgül Əsgərova dəyişikliyi belə xülasə edir: on il əvvəl süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulanda süd vəzi çox vaxt bütövlükdə götürülür, qoltuqaltı limfa düyünləri tamamilə çıxarılırdı (limfadisseksiya) — bunlar geniş həcmli, travmatik və sonrakı həyatda qadına mənfi təsir edən əməliyyatlar idi. Bu gün isə daha fərdi, orqanqoruyucu əməliyyatlara üstünlük verilir, onkoplastik cərrahiyyə çox inkişaf edib, limfadisseksiya isə demək olar ki, yalnız xüsusi göstərişlər olduqda aparılır.
Bu dəyişikliyin arxasında uzunmüddətli tədqiqatlar dayanır. NSABP B-06 tədqiqatının 20 illik nəticələrinə görə, şişin kənarları təmiz çıxarıldıqda süd vəzini qoruyan əməliyyat və şüa terapiyası ilə mastektomiya arasında sağqalım fərqi olmayıb. ACOSOG Z0011 tədqiqatında isə qoruyucu əməliyyat və şüa terapiyası alan, sentinel limfa düyünlərindən yalnız bir-ikisində metastaz olan qadınlarda qoltuqaltı limfa düyünlərinin tam çıxarılmasından imtina 10 illik sağqalımı pisləşdirməyib (86,3% və 83,6%).
Dərman müalicəsi: "de-eskalasiya"
Nərmin Məcid dərman müalicəsində də eyni istiqaməti görür: müalicə mümkün olduqca azaldılır, çünki nəticələr göstərir ki, daha böyük əməliyyat və ya daha çox kimyaterapiya hər pasiyentin ümumi sağqalımını artırmır. Əvəzində müalicə şişin bioloji tipinə görə seçilir: üçqat mənfi, hormon reseptoru müsbət və HER2-müsbət xəstəlik, mərhələdən asılı olmayaraq, fərqli müalicə olunur.
"Qonşum belə müalicə olundu, mənə niyə başqa təklif edirlər?"
Pasiyentlərin tez-tez verdiyi suallardan biri budur: "Məndə ikinci mərhələ idi, qonşum belə müalicə olundu, mənə isə başqa müalicə təklif edildi." Yanlış inanc ondan qaynaqlanır ki, süd vəzi xərçəngi tək bir xəstəlik kimi görülür və hamı üçün eyni standart müalicə olduğu düşünülür. Əslində dünya süd vəzi xərçəngini bir orqanın xəstəliyi kimi deyil, bioloji növlərə görə fərqli xəstəliklər kimi qiymətləndirir. Ona görə iki pasiyentin müalicəsi, hətta mərhələləri eyni olsa da, fərqli ola bilər (Süd vəzi xərçəngi: "Tanışım kimyaterapiya almadı, mənə niyə lazımdır?").
Əməliyyatdan tam imtina mümkündürmü?
Düz bağırsaq xərçəngində orqanı qorumaq üçün yeni yanaşmalar sınaqdan keçirilir. Mismatch repair çatışmazlığı olan yerli yayılmış düz bağırsaq xərçəngi ilə 12 pasiyentin iştirak etdiyi kiçik bir tədqiqatda yalnız immunoterapiya (dostarlimab) ilə hamısında tam klinik cavab alınıb, heç biri şüa terapiyası və ya əməliyyat almayıb; tədqiqatçılar cavabın nə qədər davamlı olduğunu görmək üçün daha uzun izləmənin lazım olduğunu vurğulayırlar. Orada məqsəd aydındır: düz bağırsaq götürülməli olanda əməliyyat çox aqressiv olur və həyat keyfiyyətini ciddi pisləşdirir.
Süd vəzində isə vəziyyət fərqlidir. Nərmin Məcid bu sualı belə cavablandırır: burada pasiyenti əməliyyatsız qalmağın riskinə atmağa dəyməz, çünki süd vəzini qoruyan əməliyyat rahatlıqla aparıla bilir. Kimyaterapiyaya çox yaxşı cavab verən seçilmiş pasiyentlərdə süd vəzi əməliyyatından imtinanı yoxlayan kiçik tədqiqatlar var — məsələn, 50 pasiyentlik II faza tədqiqatında biopsiya ilə tam cavab təsdiqlənən pasiyentlərə yalnız şüa terapiyası aparılıb — lakin müəlliflər özləri bu yanaşmanın əlavə prospektiv tədqiqatlarla yoxlanmalı olduğunu bildirirlər; hazırda o, yalnız klinik tədqiqat çərçivəsində mümkündür. Böyük tədqiqatların gələcəkdə nə göstərəcəyini heç kim deyə bilməz, amma bu gün bərk şişlərin çoxunda cərrahi əməliyyatın yerini tam əvəz edən müalicə yoxdur — müalicələr kombinasiya şəklində daha effektlidir.
Mastektomiya və rekonstruksiya
Süd vəzinin itirilməsi qadın üçün psixoloji travmadır və bunu yüngül saymaq olmaz. Lakin süd vəzi götürülməli olsa belə, bu gün estetik rekonstruktiv əməliyyatlarla onu bərpa etmək mümkündür. Rekonstruksiya imkanını müalicə planlanarkən cərrahla əvvəlcədən müzakirə etmək vacibdir.
Yanlış inanclar hər yerdə var
Nərmin Məcid qeyd edir ki, xəstəlik haqqında yanlış inanclar ölkədən çox, cəmiyyətin mentalitetinə bağlıdır və qadın olan hər yerdə rast gəlinir. Azərbaycanda işlədiyi dövrlə müqayisədə Avropada pasiyentlər öz xəstəliyi haqqında daha məlumatlı olur, həkimə gəlməzdən əvvəl araşdırma aparır və hazır suallarla gəlirlər; diaqnozlarını əvvəlcədən bildikləri üçün həkimlə söhbət də asanlaşır. Alternativ təbabət Almaniyada da onkoloji pasiyentlər arasında geniş yayılıb: pasiyentlər müəyyən fikirlərlə gəlir, onları həkimlə müzakirə edir, təcrübələrini bölüşürlər — amma nəticə etibarilə orada həkimə güvən daha yüksəkdir (Alternativ müalicənin qiyməti: iki məşhur hekayə və elmin cavabı).
Bu mövzular Nərmin Məcidin mammoloq-cərrah Dr. Elgül Əsgərova ilə podkastında müzakirə olunub (Media və müsahibələr).
Mənbələr
- Fisher B, et al. Twenty-year follow-up of a randomized trial comparing total mastectomy, lumpectomy, and lumpectomy plus irradiation for the treatment of invasive breast cancer. N Engl J Med. 2002;347(16):1233–1241. DOI: 10.1056/NEJMoa022152
- Giuliano AE, et al. Effect of Axillary Dissection vs No Axillary Dissection on 10-Year Overall Survival Among Women With Invasive Breast Cancer and Sentinel Node Metastasis: The ACOSOG Z0011 (Alliance) Randomized Clinical Trial. JAMA. 2017;318(10):918–926. DOI: 10.1001/jama.2017.11470
- Cercek A, et al. PD-1 Blockade in Mismatch Repair-Deficient, Locally Advanced Rectal Cancer. N Engl J Med. 2022;386(25):2363–2376. DOI: 10.1056/NEJMoa2201445
- Kuerer HM, et al. Eliminating breast surgery for invasive breast cancer in exceptional responders to neoadjuvant systemic therapy: a multicentre, single-arm, phase 2 trial. Lancet Oncol. 2022;23(12):1517–1524. DOI: 10.1016/S1470-2045(22)00613-1
Bu yazı ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır, fərdi tibbi məsləhət deyil və həkim müayinəsini əvəz etmir. Yazıdakı mövzular Nərmin Məcidin göstərdiyi xidmətlərin siyahısı deyil.